COVID-19 salgını sona erdi ama pandemi riski ortadan kalkmadı. Bilim insanları yeni bir virüs kataloğu hazırlayarak geleceğin salgın risklerini haritalamaya başladı. Ancak araştırmalar, bir sonraki pandeminin yalnızca virüslerle değil; iklim krizi, ormansızlaşma ve insanın doğayla kurduğu ilişkiyle de şekilleneceğine işaret ediyor.
COVID-19’un ardından dünya, yeni bir salgının hangi virüsten çıkacağını konuşuyor. Oysa bilim insanları farklı bir noktaya dikkat çekiyor: Asıl mesele yalnızca virüslerin varlığı değil, onların insanlara ulaşmasını kolaylaştıran koşullar. Son yıllarda hazırlanan araştırmaların ortak mesajı net. Ormanların tarım alanına dönüştürülmesi, vahşi yaşam habitatlarının parçalanması, iklim değişikliği nedeniyle hastalık taşıyan sivrisineklerin yeni bölgelere yayılması ve küresel ulaşım ağlarının hızlanması, hayvanlarda bulunan patojenlerin insanlara sıçrama riskini artırıyor. Başka bir deyişle, pandemi riski yalnızca laboratuvarlarda değil; tarlalarda, ormanlarda ve gıda sistemlerinde de büyüyor. İşte bu nedenle bilim insanlarının hazırladığı yeni virüs kataloğu, yalnızca sağlık dünyasını ilgilendiren teknik bir liste değil. Aynı zamanda doğayla kurduğumuz ilişkinin hangi noktalarda yeni salgınları tetikleyebileceğine dair bir uyarı niteliği taşıyor.
Tehlike Virüsler Mi, Yoksa Biz Miyiz?
Yeni katalog önemli bir gerçeği de hatırlatıyor: Pandemilerin nedeni yalnızca virüsler değil. Virüsler milyonlarca yıldır var. Değişen ise onların insanlarla karşılaşma sıklığı. Ormansızlaşma, tarım alanlarının doğal yaşamın içine doğru genişlemesi, vahşi hayvan ticareti, yoğun hayvancılık ve iklim krizinin etkisiyle değişen ekosistemler, hayvanlarda bulunan patojenlerin insanlara sıçrama olasılığını artırıyor. Bilim dünyasında “spillover” olarak tanımlanan bu süreç, son yıllarda ortaya çıkan birçok bulaşıcı hastalığın ortak noktası olarak görülüyor. Araştırmalar, insan kaynaklı çevresel değişimlerin zoonotik hastalık riskini artırdığını uzun süredir ortaya koyuyor. Bu nedenle bugün pandemi hazırlığı yalnızca sağlık politikalarının konusu değil. Tarım, gıda üretimi, kentleşme ve iklim politikaları da salgın riskinin önemli belirleyicileri arasında gösteriliyor.
Bilim Hazırlanıyor, Peki Dünya Hazırlanıyor Mu?
COVID-19’un ardından birçok ülke pandemi hazırlık planlarını güncelledi. Yeni katalog da bu hazırlığın bir parçası olarak görülüyor. Ancak uzmanlar, riskleri tanımlamanın tek başına yeterli olmadığını söylüyor. Bugün hâlâ birçok yüksek riskli patojen için etkili aşılar, hızlı tanı testleri ya da tedaviler bulunmuyor. Dahası, COVID döneminde hız kazanan araştırma yatırımlarının önemli bir bölümü salgının sona ermesiyle birlikte yavaşladı. Bilim insanlarına göre en büyük tehlike, yeni bir virüsün ortaya çıkması değil; bir sonraki salgına yine hazırlıksız yakalanmak.
Bir Sonraki Pandemi Hastanede Başlamayabilir
Yeni katalog, aslında sağlık sistemlerinden çok daha geniş bir uyarı niteliği taşıyor. Çünkü gelecekteki pandemilerin başlangıç noktası büyük olasılıkla bir hastane olmayacak. Bir çiftlik, bir orman sınırı, hızla büyüyen bir kent ya da iklim değişikliğiyle birlikte yaşam alanı değişen sivrisinekler, yeni salgınların ilk halkasını oluşturabilir. COVID-19 bize virüslerin ne kadar hızlı yayılabildiğini gösterdi. Bilim şimdi hangilerinin en büyük tehdidi oluşturduğunu anlamaya çalışıyor. Ancak asıl mesele, o virüslerin insanlara ulaşmasını kolaylaştıran koşulları değiştirebilmek. Bir sonraki pandemiyle mücadele, belki de laboratuvarda değil; doğayla kurduğumuz ilişkiyi yeniden düşünmekle başlayacak.
Ya Sonra?
COVID-19’un ardından sıkça “bir daha aynı hataları yapmayacağız” denildi. Aradan geçen yıllar ise başka bir gerçeği gösteriyor: Bilim, olası tehditleri daha erken tespit etmek için yeni araçlar geliştiriyor; fakat tehditleri büyüten koşullar büyük ölçüde yerinde duruyor. Ormanlar küçülmeye, iklim değişmeye ve doğal yaşam üzerindeki baskı artmaya devam ediyor. Eğer pandemileri yalnızca sağlık krizleri olarak görmeyi sürdürürsek, bir sonraki salgının neden başladığını yine çok geç anlayabiliriz.
